परिचय
श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाह (वि.सं.१७७९-१८३१) शाहवंशीय राजा थिए। स-साना राज्यहरूमा बाँडिएका बाइसे तथा चौबिसे राज्यहरूलाई एकत्रित गरेर एउटै देशको सृजना गरेर आधुनिक नेपालको राष्ट्रनिर्माताको रूपमा चिनिन्छन्। Wikipedia
प्रारम्भिक जीवन
पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुष २७ गते बिहिबार गोरखा दरबारमा पिता नरभूपाल शाह आमा रानी कौसल्यावतीको कोखमा भएको थियो। शाहको हेरविचार महारानी चन्द्रप्रभावतीले गरेकी थिइन् र सुरूदेखि नै उनलाई रामायण, महाभारत र पछि गएर शुक्रनीतिको ज्ञान दिइएको थियो। Wikipedia
शासनकाल र एकीकरण अभियान
वि.सं. १७९९ मा नरभूपालको मृत्युपछि पृथ्वीनारायणले २० वर्षको उमेरमा गोरखाका राजा बने। उनले काठमाडौँ उपत्यकाको राजनीतिक रहनसहन राम्रोसँग अध्ययन गरी वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ पुगेका थिए। नुवाकोटमाथिको सफल आक्रमणबाट उपत्यका प्रवेशको बाटो खुलेर बादमा काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरसहित धेरै क्षेत्रमा विजय प्राप्त भयो। उनीले नेपालको भू-भाग क्रमशः विस्तार गर्दै आधुनिक नेपालको स्थापना गर्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाए। Wikipedia
प्रमुख अभियानहरूमध्ये केहि
- नुवाकोट कब्जा (वि.सं. १८०१) र त्यसपछिको उपत्यका प्रवेश। Wikipedia
- किर्तिपुर, मकवानपुर र भक्तपुरजस्ता ठूला अभियान र अन्ततः उपत्यकाको नियन्त्रण। Wikipedia
मृत्यु र त्यसबारे विवाद
उनको मृत्यु ५२ वर्षको उमेरमा नुवाकोटको देवीघाटमा भएको थियो। तर उनको मृत्युको कारणबारे इतिहासकारहरू एकमत छैनन्। कतिले ‘बाघको आक्रमण’ बाट मृत्यु भएको अर्थ लगाउँछन् भने कतिले रोग वा अन्य कारणले सामान्य मृत्यु भएको मान्छन्। उपलब्ध लिखत र अनुसन्धानले पनि यसबारे निश्चित निष्कर्ष दिन सकेको छैन। BBC
BBC को विश्लेषणमा उल्लेख गरिएको केही विन्दुहरू:
- आधुनिक नेपालका निर्माता मानिएका पृथ्वीनारायण शाहको मृत्युबारे इतिहासकारहरू एकमत नभएको र विस्तृत अनुसन्धान आवश्यक भएको बताइएको छ।
- केही पुराना कृतिहरू र उपन्यासमा ‘बाघले आक्रमण’ गरेको उल्लेख भएता पनि त्यस्ता वर्णनहरू काल्पनिक वा अपुष्ट हुनसक्ने सुझाइएको छ। BBC
नीति र विचार
पृथ्वीनारायणले आर्थिक, रक्षा र धार्मिक सन्दर्भमा स्पष्ट नीति लियेका थिए: स्थानीय उत्पादनलाई जोड, किल्ला निर्माण र सुरक्षा महत्त्व, र धार्मिक सम्मान कायम राख्ने अभ्यास। उनको दिव्योपदेशमा राष्ट्रिय अखण्डताको विचार र बाह्य प्रभावबाट जोगिनुपर्ने सन्देश देखिन्छ। Wikipedia
दिव्योपदेश
उनका अन्तिम समयमा दिएको उपदेशहरू (दिव्योपदेश) आज पनि चर्चित छन् र नेपालको भूराजनीतिक अवस्थाबारे प्रतिबिम्बित छन्। Wikipedia
स्मारक र सम्झना
कयौँ सार्वजनिक संरचना र स्मारकहरू उनका नाममा छन्, जस्तै पृथ्वी राजमार्ग, पृथ्वी सालिकहरू, पृथ्वी नारायण क्याम्पस र पृथ्वी संग्रहालय आदि। Wikipedia
आफ्नो दृष्टिकोण थप्नुहोस्
- पृथ्वीनारायण शाहको योगदान र त्यसका नकारात्मक पक्षबारे तपाइँको विचार के हो?
- उनको मृत्यु सम्बन्धी विद्यमान विवादले इतिहास अनुसन्धानमा कस्तो चुनौती खडा गर्छ?
- अहिलेको सन्दर्भमा 'दिव्योपदेश’मा उठेका विचारहरू कसरी लागू गर्न सकिन्छ?
- राज्य निर्माण र स्थानीय समाजमा भएको प्रभावबारे तपाइँको अनुभव वा टिप्पणी के छ?